كه در نقل‌قول از منابع تاريخى و كهن ، تنها به گزارش‌هاى دلخواه خود بسنده نكنند و يا حداقل ديگر گزارش‌هاى اين نويسندگان را نيز مورد ملاحظه قرار دهند . به عنوان نمونه ، طبرى اگرچه در يك جا عبد الله بن سبأ را طراح وصايت امام على عليه السّلام گزارش كرده است امّا در جاى ديگرى از كتابش آن امام را از زبان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در ماجراى « يوم الانذار » و با گزارش حديث دار ، وصى و خليفه و وزير پيامبر صلّى اللّه عليه و آله معرفى كرده است . « 1 » جالب توجه اين‌كه مطالعه آثار هريك از نويسندگانى كه اين تحليل از زبان آنها ارائه شده ، نشان مىدهد كه خود آنان نيز در جاى ديگرى خلاف آن را گفته‌اند . نمونه‌هايى از اين تناقص گزارش را مىتوان از سخنان امثال مقريزى ، ابن خلدون ، ابو زهره ، نشار و احمد امين به دست داد كه در اينجا جاى تفصيل آن نيست . شايد با توجه به اين كاستىها باشد كه برخى از مستشرقان و نويسندگان اهل سنت ، وجود تاريخى و يا ميزان تأثير چنين شخصى را بدان صورت كه مدنظر مخالفان شيعه است ، انكار كرده‌اند و داستان آن را ساخته و پرداخته مخالفان شيعه مىدانند ، و بر آن‌اند كه اين افسانه‌پردازى ممكن است انعكاسى از اوضاع و احوال نخستين دوران عباسيان باشد كه تشيع مراحل آغازين خود را طى كرده و به صورت جماعتى متشكل ظاهر شده بود . از جمله كسانى كه وجود ابن سبا را از نظر تاريخى انكار كرده ، دكتر طه حسين است كه در كتاب الفتنة الكبرى فصلى دربارهء ابن سبأ باز كرده و گفته است : مايه شگفتى است اين مورخانى كه چگونگى جنگ صفّين را روايت كرده‌اند به كلّى داستان عبد الله بن سبا را فراموش كرده و از اين جريان نامى نبرده‌اند ، و پس از اين

--> ( 1 ) . طبرى ، همان ، ج 2 ، ص 61 - 63 . براى اطلاع از احاديث نبوى و گزارش‌هاى تاريخى از سخنان ، ديدگاه‌ها و اشعار صحابه و مسلمانان قرن نخست كه در آن به وصايت امام على عليه السّلام اشارت رفته و از واژه وصى استفاده شده است ، ر . ك : الاسطورة السبئية ، مرتضى عسكرى ، ص 122 - 168 .